Laboratorio Invisibel

Nómadas: Notas sobre un concepto político (Antón Fdez. de Rota)

Posted on: Decembro 16, 2009

Ghilzai nomads in Afghanistan

Nas liñas que seguen se debatirá a influente conceptualización dos nómadas feita por Deleuze e Guattari, contrastándoa con aportacións etnográficas, e levando o problema ao terreo político dos movementos sociais.

NÓMADAS: NOTAS SOBRE UN CONCEPTO POLÍTICO*

Antón Fernández de Rota

1. Nas últimas duas décadas observamos un emprego certamente inflacionario do termo “nómada”. Así, fálase dos “nómadas do ciberespacio” e dos “nómadas globales”, os migrantes como nómadas e tamén aqueles que non cesan de subirse aos avións de Ryanair. Incluso se fala de “elites nómadas”. Tal é o caso de Zygmunt Bauman, que no prólogo do seu libro Modernidad Líquida, escribe: “Durante toda a etapa sólida da era moderna, os hábitos nómadas foron mal considerados. […] A época da superioridade incondicional do sedentarismo sobre o nomadismo e do dominio do sedentario sobre o nómade tende a rematar. Asistimos á venganza do nomadismo contra o principio da territorialidade e do sedentarismo. Na etapa fluida da modernidad, a maioría sedentaria é gobernada por unha elite nómade e extraterritorial” (2003: 18).

2. Próximos a esta liña atópanse os escritos de Pierre Lévy, pero cunha diferencia. Bauman define os nómadas contemporáneos en función da crise do Estado Nación, dos conceptos modernos de soberanía e cidadanía, crise tamén das fronteiras estatais –constantemente reforzadas, máis tamén transgredidas. Para Lévy os “nómadas” contemporáneos non se definen tanto pola súa movilidade xeográfica ou trangresión estatal como por outro tipo movemento: “o espazo do novo nomadismo non é o territorio xeográfico nin o das instituciones ou dos Estados, senon un espacio invisible de coñecementos, de saber, de potencias de pensamiento no que nacen e se transforman cualidades de ser, maneiras de actuar en sociedade” (2004: 10). Para un e outro autor, a velocidad, en canto aceleración da temporalidade e os movementos, está no centro do debate. Entre un e outro, definen o nómada contemporáneo na súas relacións coas instititucións e o pensamento. Agora ben, ao facelo prodúcese unha inflación do concepto. Que ten que ver o nomadismo intelectual de Lévy co pastoralismo ou os nómadas forraxeiros? Podemos decir con Bauman que todas esas elites viaxantes i eses migrantes son nómadas?

3. O emprego do termo “nómada” feito por Lévy é metafórico. Bauman intenta aprehendelo como un principio -o principio dos nómadas vs. o principio do sedentarismo-, máis ao retratar como nómadas aos managers e os migrantes, a súa figura remata por ser, no mellor dos casos, metafórica. A diferencia destes autores, Deleuze e Guattari (D&G) tentan facer outra cousa: analizar  o nomadismo como unha esencia. Este mesmo camiño é o que toma Peter Sloterdijk, pero cunha diferencia importante. A esencia para Sloterdijk remite á forma (esferas). Neste senso, as “hordas” son esa esencia formal onde foi incubado o homo sapiens, berce da antropoxénese, e da cal pode dicirse: “nunha visión en certo modo platónica, é un grado máis «real» cos individuos que a integran” (2006: 26). Para D&G, retomando a liña de pensamento que dende os estoicos vai a Spinoza e a Nietzsche, dirán: esencia = grado de potencia (o que pode un corpo). Frente a filosofía da forma, a filosofía da potencia de D&G obriga a preguntar: de que son capaces os corpos nómadas?

4. Na evocación dos vellos nómadas feita por D&G, inspiradora de tantos malentendidos sobre os nómadas postmodernos, os autores facían a seguinte apreciación: “o nómada non debe confundirse co migrante, pois o migrante viaxa dun punto a outro, incluso si ese outro punto é dubidoso, imprevisto ou mal localizado. Pero o nómada so vai dun punto a outro como consecuencia e necesidade de feito: en principio, los puntos son para el etapas no traxecto” (2004: 384). Hakim Bey, paradigma do emprego inflacionario do concepto de nomadismo (véxase Bey, 1996), remata por proveer unha nítida diferenciación do que significan distintos suxeitos en movemento: un nómada non é un turista, un migrante, un peregrino, un transhumante, etc. (Bey, 2009).

5. Os nómadas clásicos da antropoloxía tiñan un circuito preprogramado, no cal vivían, que repetían tentando non sairse do guión, ano tras ano, a non ser que fose completamente necesario. Así, no Kalahari, se movían na procura da caza e os dos pozos de auga, ao redor dos cais se xuntaban as distintas “tribus” para celebrar os seus periódicos xuntanzas: “o traxecto nómada sigue pistas ou camiños habituais, a súa función non é a do camiño sedentario, que consiste en distribuir aos homes no espacio” (D&G, 2004: 384). Pastores nómadas, cazadores-recolectores nómadas, todos eles viaxaban por un espacio onde nada especial tiña que ser descuberto. Polo cotrario había que atopar as marcas polas cais o ano anterior –e o anterior do anterior- se guiaron, para seguir a mesma ruta e non perderse, para reproducir o seu nomadeo rutinario. A rutina, estreitamente ligada ao ciclo das “estacións” -de caza, de mercadeo, etc.- caracteriza o espazo dos nómadas. Tamén a localización: un nómada non viaxa por calquer lugar. Un nómada non é nin un aventureiro nin un cazatesouros, como aqueles que abandoaron Europa para aventurarse por os continentes que recén “descubriran”. O nómada viaxa por los sendeiros marcados que están definidos de antemán nun espazo inicialmente finito, localizado. O propio do nómada, é que vive nunha relación concreta no que o espazo e o movemento  -ao contrario que na práctica sedentaria, turística, peregrina ou migrante- os puntos están subordinados aos itinerarios ou liñas.

6. Segundo D&G, existe outro elemento singular da esencia do nomadismo. O espazo sedentario é estriado -con muros, fronteiras, espazos de encerro, etc. O espazo dos nómadas é liso, e o que ainda é máis importante: “para o nómada, polo contrario, a desterritorialización constitúe a súa relación coa tierra, por iso reterritorialízase na propia desterritorialización. A terra desterritorialízase ela mesma, de tal xeito que o nómada atopa nela un territorio. A terra deixa de ser terra, e tende a devir sempre chan e soporte” (2004, 386).

7. Sen embargo, o dito ten unha serie de problemas. ¿Como entender, entón, que tantos nómadas, incluso aqueles como os “bosquimanos” (gana, gwi y tsila) que ainda se resisten a ser sedentarizados (en reservas-ghetto) polo estado de Botswana, reclamen o espazo en termos de terra, é dicer, como un espazo que pertence a unha identidade, a dos agora chamados “pobos orixinais” que agora din encarnar, e deciden convertirse así en suxeito colectivo de dereito (dereitos humanos, dereito patrimonial)? Hai non moito, o estado de Botswana descubriu diamantes na súas terras, e reclama o territorio en chave de soberanía. Eles resisten. Apóianse en ONG globais, e asumen os termos do indixenismo contemporáneo (véxase a campaña de Survival). Pode decirse que o seu recurso identitario forma parte dunha estratexia, e que non necesariamente é parte do seu nomadismo, é dicer, que o nomadismo é outro cousa, e que esta identidade tan só é un engadido para tempos difíciles. Pero non é tan sinxelo.

8. A localización nómada (mapa de itinerario) faise en función da proximidade ou lonxanía do estado, e dos cambios habidos no mesmo estado: agora máis favorable aos nómadas, agora menos. Os nómadas que coñecemos pola etnografía e a historia, son expresións sitas nas marxes do estado. Seguindo a liña da antropoloxía contemporánea, James Scott enfatiza que estes nómadas non son pre-civilizados nen pre-estatais, senon post-civilizados e post-estatais (2009). Con frecuencia, os distintos grupos, nalgún momento da historia, estiveron integrados en redes estatais, máis tarde as abandoaron. E de feito, ao longo da historia non paran de facelo unha e otra vez: para dentro e para fora, integración e secesión. O modo nómada é secesionista, ou cando menos, fuxitivo: os “bosquimanos” do Kalahari chegaron alí escapando durante séculos de distintos estados. Entón, no deserto, tempo antes da colonización europea, construiron unha rede comercial, artellando relacións simbióticas -desiguais, como en calquera simbiosis- con distintas formacións políticas do Centro e o Sur de África.

9. Á luz do dito no punto anterior, podemos responder ao dilema enunciado no punto 4: o problema dos nómadas, o territorio e a identidade. Cito a Scott: “a mayoría das culturas do monte teñen sempre, por así decir, o seu equipaxe preparado para viaxar nun momento dado a través do espazo, a través das identidades, ou a través de ambos. O seu amplo repertorio de linguaxes e afiliacións étnicas, a súa capacidade de reinvención profética, os seus destintos tipos xenealóxicos, e a súa fragmentación son todos elementos do seu formidable kit de viaxe” (2009: 329). Por suposto, dependendo dos casos, este “kit” pode ser máis ou menos rico e variado. Sexa como fora, para os “bosquimanos”, así como para distintos “grupos extra-estatais” –como en certo momento foron os Dogon, os piratas, os xitanos do mar, os bereberes ou os cosacos- podemos concluir con Scott o que: “o seu éxito depende da maximización da súa axilidade. É o seu interese manter abertas tantas opcións como sexan posíbeis” (2009: 330). A palabra “opción” pode facer referencia as rutas mariñas e os enclaves piratas, aceptacións tácticas da autoridade estatal (piratas que se tornan  parcial ou temporalmente corsarios), manter abertas as múltiples identidades coas que facerse valer e mudar as alianzas, diversos sistemas e técnicas de avituallamento, forxar a movilidade que lles permita achegarse ou afastarse do estado segundo cambie o contexto político, etc.

10. Penso que estas últimas cousas poden servirnos para pensar movementos sociais como o noso.  A Autonomía tamén queren construir “espazos non-estatais”. Claro que extra-estatais non quere dicer sen contaminación do estado. Así como Scott decía que na zona de Zomia (no SurLeste asiático) os pobos das montañas creaban as súas cosmovisións a partir dun bricolaxe feito con elementos das culturas dos estados das planicies e os vales, Colin Turnbull (1984) describía como os cazadores recolectores Mbuti no Congo, pasaban a formar parte dos temores dos seus veciños agrarios, e as súas fantasías sobre os diaños que habitaban as selvas. O dito no punto 6 nos sirve tamén para pensar a relación entre molaridade e molecularidade dun xeito concreto e localizado (concretizado naqueles nómadas, ou nos nosos propios movementos). Na esencia dos nómadas pola Historia coñecidos, hai que incluir este tipo de reflexións que exemplifico na obra de Scott. Pode axudarnos a repensar o concepto de “máquina de guerra” de D&G. A importancia das rutinas e a centralidade das liñas pensadas como etapas, a complexidade e diversidade de tácticas empregadas contra os dispositivos de dominación que sen combaten, son todas elas cuestións a ter en conta e que requeren dunha maior elaboración.  Do mesmo xeito, esta reelaboración dos apuntes de D&G a partir de obra de Scott,  da alas de novo a aquela idea de Pierre Clastres, que falaba, a propósito de distintos grupos -non necesariamente nómadas- de “sociedades contra o estado” (Clastres 1996 y 2004; ver  tamén aquí).

* Última modificación: 16-12-2009, 1:35 hora Berkeley. Este texto está sendo revisado e completado.

Bibliografía.

BEY, Hakim. 1996.  Zonta Temporálmente Autónoma. Valencia: Talasa Ediciones. On-line aquí.

BEY, Hakim. 2009. Alén do turismo. A viaxe internacional. Santiago de Compostela: AR Publicacións. Fragmento on-line aquí.

BAUMAN, Zymunt. 2003. Modernidad líquida. Buenos Aires / México D.F.: Fondo de Cultura Económica. On-line aquí.

CLASTRES, Pierre. 1996. Investigaciones en antropología política. Barcelona: Gedisa.

CLASTRES, Pierre. 2004. Arqueología de la violencia: la guerra en las sociedades primitivas. Buenos Aires / México D.F.: Fondo de Cultura Económica.

DELEUZE, Gilles e GUATTARI, Félix. 2004. Mil Mesetas. Capitalismo y esquizofrenia. Valencia: Pre-textos.

LÉVY, Pierre. 2009. La inteligencia colectiva. Por una antropología del ciberespacio. Organización Panamericana de la Salud, publicado on-line aquí. Consulta: 15-12-2009.

SCOTT, James. 2009. The Art of Not Being Governed. An Anarchist History of SouthEast Asia. Yale University Press.

SLOTERDIJK, Peter. 2006. En el mismo barco. Madrid: Siruela.

TURNBULL, Colin. 1984. Los pigmeos. El pueblo de la selva. Buenos Aires: Javier Vergara Ed.

Advertisements

14 Respostas to "Nómadas: Notas sobre un concepto político (Antón Fdez. de Rota)"

Ei!

Todavía só lin o texto (este e o anterior) en zig-zag, tívenme que deter, a lo menos neste horario laboral… pero de xa que comparto con vós pose e posición.

Hai tempo que estou atravesada pola e coa cuestión dos espacios móviles de traballo, contade con nós para problematiza-la cuestión no laboratorio a partires do Xaneiro no que aterraremos (n)ó norte do eixo atlántico.

Respecto a cuestión nómada.. estiven a outra semana na ciutat invisible en Bcn a discutir sobre as opcións político-desterritorializadoras de Tiqqun… quédanme cuestións pendentes ó respecto á espera de conexións sentintes todavía non inauguradas

– a desterritorialización nun estilo de forma, de vida, no tratamento deformante da sintaxe (como sistema da lingua) e da sintaxe (como sistema de relacións vitáis) e polo tanto a exclusión/expulsión (como vontade de poder (potencia) e como secreción da propia máquina)

– a exclusión/expulsión en relación cos verbos libertar/liberar; o baile entre o liberto e o liberado se é que o hai; ¿o liberto sería desatado ( a cuestión da lisis- poder de disolución pola sustracción, a falta-) o liberado sería producido, secretado?… e tería esto algo que ver coa cuestión da inexistencia dun estatuto social do excluído como condición de posibilidade do gran lamento (entrada J, no abecedario de Deleuze) ledicia pura, condición de posibilidade a súa vez da arte, do canto e dunha toma de posición…

-e , creedes que ten algo que ver coa cuestión da producción improductiva? Algo así como a producción que non libera unha excreción concreta coma obra ou discurso senón a que liberta certas potencias separadas do seu poder, suxeitas pola falta de movemento? A para-lise (sen til, no significado de para como xunto a- lisis en vez de contra a- lisis …aínda que sexa un movemento non espacial (velocidade intensiva) ó igual co silencio do que falabades respecto as verbas…no post anterior.

A ver se fago corp(us)o destas cuestións… e podemos aportar algo.

Apertas

Umm. Me gusta o que tentas facer, Ania. Plantexo, nembargantes, unha dúbida ou matización, ou suxestión — non sei moi ben o que é. O certo é que un liberto podía acadar a libertade -formal, xurídica- de xeitos distintos, non? Uns compraban a súa liberdade, outros eran liberados no testamento do seu amo, etc. Supoño que eses xeitos importan. Despois, no tocante ao tema de “liberar” non sei se te pode servir de axuda os escritos de Foucault na súa crítica as “políticas da liberación” (liberación sexual, etc.). O primeiro volumen da súa Historia da Sexualidade vai nesta liña, claro que xa o coñecerás. E, por suposto, tales “políticas de liberación” non son en absoluto as que ti defines como “liberar”, máis as veces un chega a precisar mellor o concepto contrastándoo con o que non é. Tal vez poda ser de interés a entrevista con foucault titulada “Da amistade como modo de vida” (descargable aquí).

Por certo, Ania, eu estarei por Coruña ata o día 16 de xaneiro. A ver si nos vemos!

Outro apunte máis, estou escribindo un artigo a partir das notas que escribín neste post. Xa está moi avanzado, máis me gustaría escoitar críticas, suxerencias, etc., para facelo mellor.

Apertas

Antón, unos apuntes rápidos que se me ocurren así a la ligera y por responder algunas preguntas propias:

1. Una sensación extraida de tu texto: ¿Es el problema de los nómadas un problema de movilidad, apertura y reversibilidad (caracterizado por una tensión respecto al estado y lo sedentario)? En este sentido ayudaría (se me viene a la mente ahora) un par de distinciones de dos autores bien diferentes:

Estados de dominación vs relaciones estratégicas de poder (Foucault).

– Seducción vs poder (Baudrillard en De la seducción)

2. Echo de menos el papel de los espacios agujereados y los mineros/comerciantes/etc recorredores de phylums.

3. El concepto de urstaat quizá puede ayudar a definir filosóficamente (y a aprtir de D&G) ese apunte de “James Scott enfatiza que estes nómadas non son pre-civilizados nen pre-estatais, senon post-civilizados e post-estatais”.

4. ¿Es el nomadeo, territorialización en la desterritorialización, un objetivo absoluto? Ecologicamente (ecosóficamente más bien) parece ser que sí (por eso de la supervivencia de los más adaptables).

5. Que papel juega la codificación/descodificación en los nómadas. ¿Son sociedades terriblemente codificas como los salvajes (del Atiedipo)? Por ponerlo en relación a este texto anterior de D&G. ¿Hasta que punto son “conservadores” los nómadas reales/antropológicos? ¿Existe “romanticismo sesentayochista” en el concepto de nómada de D&G?

6. Valorar a los nómadas en relación a sus ciclos productivos. ¿Que tipo de economía es la nómada?. Frente a la economía ligada a los ciclos de la planta en el sedentarismo agrícola con Heidegger como último filósofo-planta (Sloterdijk dixit).

Abrazos. Espero sea útil.

Pd: Ania, ¿Estas dada de alta en la lista de correo de la Universade Invisibel? ¿Y del laboratorio invisibel? Quizá te/nos resultaría interesante 😉

Ei!

No, no estoy y no encuentro la manera de darme de alta, ya lo decía Ortega y Gasset en un cuando-menos-curioso prólogo a la teoría sobre el amor de Sthendal, seguro, que es una cuestión de atención… pero es que estoy estos días sin un momento en medio de un últimoprimer movimiento nómada que seguro encentará el paso dado hace muchos años atrás exactamente en el mismo nolugar y del que como dice en su comentario, sabe Roberto. Saludos, caballero!!

Escribiré con más calma, quiero continuar con las sugerencias, apuntes que plantea Antón… por ir deshaciendo el lazo y en pro de la manutención de afectos, comparto, la última conexión radical y no predeterminada en torno a lo que planteaba en mi comment…

la mujer (madamme) del dueño (Nono) del local (Feria) de alterne al que llegan al fin, los marineros de Querelle ( Fassbinder, 1982) y que desata el encuentro entre el protagonista (Querelle) y su hermano, entre otras cuestiones, se llama Lissyann…

(el tema de atar-desatar, desis-lisis, lo encontraba como cita de Pasqual Quignard en uno de sus libros: “Retórica Especulativa”, me interesa de forma paralela y subterránea a la cuestión “nómada” como un otro modo posible de desterritorialización)

Perdonad estos apuntes totalmente a monte, a la espera de un tejido posilble… seguimos!

Es probable que antes del 20 de enero no esté todavía por ahí, si llego, me paso por el seminario de Pontevedra, si no, hacemos por reunirnos.

un abrazo

Un bico, Ania.

Con moito gusto estarei encantado de saber qué cousas andas facendo. Como sempre, supoño, movendo as pezas do taboleiro con esa precisión que te caracteriza. Estimo en moito saber máis de ti, qué andas a facer, etc. Escríbeme ao correo: tel.stream@gmail.com. E xa falamos.

Por certo, o libro de Pascal Quignard, Retórica Especulativa, é realmente bo. Ten outro, tamén bo, que seguro xa coñecerás: El Sexo y el Espanto. Tamén bo, moito.

Bicos, moitos.

Rob.

La ecuación Geosemántica:

Territorio = Tierra + Sentido. Describe el proceso de territorialización relativa, es decir, el acto de dar un sentido a un lugar; simplemente otorgar contenido y coordenadas.

Tierra = Territorio – Sentido. Describe una desterritorilización relativa virtual, es decir cuando una tierra pierde significación, desaparece lo humano del lugar que vuelve a ser simplemente una deriva geológica.

Sentido = Territorio – Tierra. Describe una desterritorialización virtual. Simulación: el mapa precede al territorio.

Extraidas de: Tierra, Sentido y Territorio: La ecuación geosemántica

Ei, moitas grazas polo comentario Ro. Sen dúbida o borrador necesita de un bo traballo.

Penso que a distinta comprensión dos nómadas en Anti Edipo e Mil Mesetas (MM) é ben importante. A cuestión é que en MM, como eles mismos din, rompen co evolucionismo antropolóxico. Entón presentan aos nómadas como coetáneos ao estado: “sempre houbo estado”, “sempre houbo nómadas”, e sempre estiveron en relación. Non so en relación de grupo a outro, entre a banda ou horda e o estado, senon dentro do individuo -que de por sí xa é un grupo. Co cal, as bandas nómadas nunca carecen de certos axenciamentos de tipo estatal que dentro deles xurden e conxuran ou non. Eles falan de tres liñas: segmentaridade dura, flexible, e liña de fuga, e din que as tres están enmarañadas. Supoño que a diferencia residirá no tipo de artellamento destas liñas e algo máis.

Parece claro que non podemos falar nos mesmos termos de nómadas como os Mongois, os casacos ou os hicsos (“axenciamentos bárbaros nómadas”) e os !kung, os mbuti ou os batek (“axenciamentos salvaxes nómadas”; pp. 366). Podemos facer, entón, unha teoría composicionista dos grupos en función das tres liñas? E se é así, como se define o resultado, é dicer, o que obtemos de cada composición? Como chegamos a decir este grupo é ou non é nomada, e nómada “bárbaro”, ou é sedentario de tal o cal outro tipo? Entendo que non se definirá por unha mera cuestión estadística de tipo “máis dista liña, menos da outra”. D&G fan unha tipoloxía dos Estados actualizados na historia, e non é esta a lóxica que siguen: o estado nazi, por exemplo, certamente se define por unha centralidade do molecular , pero non é so unha cuestión estadística (máis da liña molecular), senon un tipo concreto de molecularidade. No estado nazi, unha molecularidade suicida: a orde de Hitler de arrasar cos sitemas vitais da nación cando a guerra estaba perdida, din D&G, era a consecuencia lóxica desta molecularidade suicida.

Non sei se me explico moi ben a onde quero parar. Evidentemente, se hai distintos tipos de estado, tamén hai distintos tipos de nómadas. Algo diso falán no capítulo do liso e o estriado, pp. 487: nómadas do aquipélago (espacio liso dirixido) e nómadas do deserto (espacio liso non dirixido). Pero non parece dabondo. Despois están todos eses devires nómadas: no historia do exército, o submarino; quen habita a cidade “como nómadas ou trogloditas”; o nómada na arquitectura gótica; e en certa música; e na ciencia dende demócrito ata Nietzsche, pasando por Spinoza, etc.

Agora, o tema da codificación o AntiEdipo, a crueldade marcada nos corpos nómadas e todo iso, o certo é que ainda non sei moi ben como metela. (Por desgracia, non teño o libro conmigo). Sen dúbida, se pensamos nas cuestións do parentesco (con todas as prohibicións que supoñen) e os ritos de paso, ou calquer ritual, está claro que non temos unha mera liña de fuga ou molecularidade. Se se queren chamar segmentacións flexibeis, ben, pero evidentemente son segmentación que implican códigos. Agora ben, penso que non é contradictorio co que din. Explican este asunto no capítulo “Sobre algúns reximes de signos”, o chaman “semiótica presignificante”, e a presentan -ao modo Clastres- como unha forma de conxurar o Estado o circularidade de signos (Por certo: o tema da esfera de resonancia, os signos e musicalidades que circulan e que Sloterdijk emprega está aquí, pero interpretado dende a posición contraria: non filosofía da forma senon filosofía da potencia).

Dos aguxeiros negros penso que non vou a ter tempo de escriber. O de Baudrillard -a sedución- e moi suxerente, e o mesmo podo decir do tema da “economía” nómada que plantexas, pero penso que ainda non teño ben traballados estes temas -non me atrevo a meterlle. Quedará para unha próxima ocasión. Tomo nota e o deixo como unha “materia pendente”. Me encantaría escoitar a túa argumentación. Supoño que o da seducción vai pola relación nómada/sedentario, ou máquina de guerra/estado, non?

Grazas 🙂

Pd. A ligazón que puxeches a geosemántica parece que rompeu. Pode descargarse o arquivo aqui.

Amig*s,

Paréceme moi interesante o teu texto, Antón. É singularmente bo, na medida en que tracexa unha liña de pensar que aínda que habitual, non foi o suficientemente explorada, máis cando (a día de hoxe) se entenden os procesos nomádicos como algo intanxíbel, propio da conciencia discursiva e menos da conciencia territorializadora do ser, daquela parte do ser humano que desencadea no seu entorno un proceso evolutivo, de cambio e de permutación dos elementos nos que el está inmerso como parte interactuante. Entendo perfectamente o teu discurso e creo que por aí (e polo teu tema do “exotismo”) se abre unha nova liña no pensar: ¡ánimo!

Por outra parte, si me gustaría comentar un par de ideas e detalles ao respecto do comentado:

a) En primeiro lugar saudar a Ania, que ben sei (se é Ania González) que nos coñecemos de fai xa moitos anos; neste caso, sendo Ania González parabéns e moitos abrazos dende min. Se non é Ania González, igual: parabéns e moitos abrazos. Dende este saúdo indico que me parece moi acertado o que indicas da cuestión da “desterritorialización nun estilo de forma, de vida, no tratamento deformante da sintaxe (como sistema da lingua) e da sintaxe (como sistema de relacións vitáis)”; para min isto implica (tal e como o entendo) unha sorte de mutación sintáctica (permanente) no ser concreto; cara un estado de reformulación paramétrica do estilo de configurar sintáctico do ser, en tanto que ente en interacción cun medio no que se forma un “modelo existencial”. En tanto que “modelo que computa un tipo de Vida concreta”, a cal se figura como un proceso sintáctico, efectivamente, de cómputo cara unha vida. Este proceso sintáctico é netamente cognitivo. E vexo, por exemplo, argücias destas na chamada guematría dos cabalistas; o intento de (permutando os elementos sintácticos de unha oración) ir vendo as múltiples combinacións que esta ten. A experimentación poética de Serge Pey paréceme, neste sentido, outro acerto. Como nota, Emmanuel Hocquard, Dix Lecons de Grammaire, École de Beaux Arts de Bourdeaux, 2002. Nel di algo parecido a iso que insinúas: “La enseñanza y el aprendizaje del lenguaje hablado y escrito está hecho de entrenamiento y adiestramiento, en el sentido de: mostrar una cosa a alguien, hacerlo enfrente de él o ella, decirlo delante de él o ella (imitará los gestos de alguien, repetirá las palabras de alguien). El objetivo es aprender a seguir las reglas. Nos ejercitan para seguir la regla forzándonos a aplicarla de una cierta manera. Entrenamiento + adiestramiento permiten: 1. Interiorizar (asimilar) la regla. (Aquello que hace posible pasar de la regla a su aplicación no es ni una decisión ni una intuición, sino el hecho de que al término del aprendizaje, la reacción a la regla es casi espontánea: “obedezco ciegamente a la regla”; 2. constituir un hábito (un conjunto de hábitos comunes): todos contamos de la misma manera, todos nombramos tal objeto un libro, todos decimos de los mismos objetos que son rojos, etc. Consecuencia: “las reglas de nuestro lenguaje impregnan nuestra vida” (L. Wittgenstein).”. O sedentarismo empeza pola estructura gramatical do noso modelo de aprendizaxe; a súa ruptura é abrirlle portas á renovación sistémica de novas formas de aprender e interactuar (nomadicamente) co real.

(b) Acerca da Ecuación xeosemántica. Estou un pouco en desacordo coa idea de que (na ecuación geosemántica) Sentido = Territorio – Tierra. Non quixera introducirme nesas configuracións lóxicas que me parecen máis retóricas ca procesos (constitutivos) de análise. En todo caso, entendo que algo de verdade hai no feito de que o sentido se extrapola ou aparece nunha desconexión entre o proceso interactivo creado (Territorio) e o lugar onde isto se desplega (Terra). Sen embargo sigo crendo que é excesivamente retórico, ao igual que as dúas anteriores ecuacións. Dalgunha maneira en ese proceso de xeosemántica resóname o proceso da Psicoxeografía, os da nova cartografía que comezaron os Situacionistas alá polos anos 60 (comento un pouco máis no seguinte punto).

(c) Por outra parte, hai un punto controvertido no que dis Antón, acerca das razóns que moven ao nómade a seguir sendo o que el é (refírome ao punto 7). Entendo o teu plantexamento e ben quixera crelo. Sen embargo hai toda unha serie de pobos, arredor do mundo, que deseñan como forma base da súa existencia un tipo de nomadismo que poderiamos calificar de espiritual; ao mesmo tempo que -efectivamente- físico. Para estes pobos a razón oculta que move o seu camiñar é a de manter un nivel de orde non físico, no que (dalgunha maneira) si existe unha peremnidade, un correlato de exactitude ideal: unha forma de configuración que non é meramente física, senón inorgánica ou metafísica. Para estes pobos a razón pola que manter os trazos nomádicos da súa existencia é o mantemento do trazo orixinario polo que o seu pobo ou ese espazo foi formado: dalgunha maneira os nómades son (ao estilo heideggeriano) “pastores do ser”, aqueles que gardan o acontecer das estacións, dos tempos: das realidades. E, en ese sentido, conságranse a esa (digámolo así) “tarefa ontolóxica”, moito máis alá de se eles (vivencialmente, economicamente, fisicamente) queren ese estilo de vida ou non. Para eles hai un contrato previo ao formateado social no que eles existen: hai un preser no acontecemento virxinal do mundo, que hai que gardar. Algúns deles, moitos, identifícanse con algún credo particular (a nivel relixioso ou místico), pero xeralmente son de características multiformes. Penso agora que unha das maneiras máis sutis de manifestar esa sorte de nomadismo reducido ao nivel meramente espiritual é a o sufi. O sufismo como o camiño do corazón, daquel que abandona o seu territorio natural para “adentrarse nas profundidades da alma” e dende ela existir de novo nun novo territorializar.

Para alguén que queira velo recoméndolle o filme Bab’Aziz, el Sabio Sufí de Nacer Khemir.

Paralelamente, ao que xa temos falado (dos pobos “indíxenas” ou “nómades” per se), hai outras maneiras de concebir o nomadismo, do modo en que moitos escritores (viaxeiros sobre todo) o fixeron; penso agora en Paul Theroux, Javier Reverte ou en Bruce Chatwin. Especialmente interesante para a análise do fenómeno do Nomadismo o seu excelente libro Los Trazos de la Canción, inspirado nas súas viaxes polo deserto central de Australia, donde os aborixes sinalan as súas rutas de tránsito (os coñecidos walkabouts) mediante liñas abstractas, virtuais, que se significan mediante o canto; as denominadas liñas ou trazos da canción (songlines). Para eles o traxecto nómade do Walkabout sigue estas liñas de resonancia abstractas que se codifican mediante canticos, cancións ou melodías. As cales son dalgún modo re-iniciacións do mundo, do seu mundo: permitíndolles así re-existir co sagrado, co descoñecido, na medida en que existen no día a día. Pór orde no ámbito sagrado ao tempo que reviven a orixe mediante o tracexo do seu díario existir.

Pero tamén hai outras aproximacións ao feito nomádico, o que os situacionistas coñeceron co nome da Psicoxeografía, que actualmente (entremesturado cos estudios sobre cultura coma a aborixe australiana) entrecruzou un novo dominio: o Psicoxeografía das urbes, sinalando-creando os rumbos polos que a corrente de forza, a enerxía telúrica se move. Dalgunha maneira, fuxir, escapar dos ciclos da enerxía mercantil é conseguir fluxarse por estes territorios que un abonda con que os palpe para que os atope: a deriva (psicoxeográfica) como paradigma de existencia nun mundo desmesuradamente consumista, posmoderno.

Aí, nesa idea, vexo o voso proxecto do Autobús, estilo The Beatles’s Magical Mistery Tour. Creo que é, dalgunha maneira que aínda non concibo, unha boa extensión natural para o voso anceio evolutivo e psicosocial 😉

Hai outra idea, acerca da cuestión dos nómades que me vén, e é a dos huicholes, que -como creo coñeceredes-mrealizan todos os anos (aparte das súas coñecidas camiñatas polo deserto) unha peregrinación cara un lugar mítico e físico, ao mesmo tempo, que chaman Wirikuta. A Wirikuta é unha Montaña, pero é moito máis ca iso. Esa pelegrinación ten varios focos ou puntos enclavados no espazo que eles entenden que son de magnitude enerxética moi forte: camiñan, así, por varios meses en comitivas amplias, en un estado de cuase-trance, consumindo o cacto sagrado Peyotl ou Híkuri. Para eles ese proceso de vivenciado reintegracional co Universo é unha maneira de facer que as cousas (do seu pobo, o seu sentido innato) volte a acadar forza. Volte ao cauce orixinario, roto pola orixe violenta de toda forma organizada coma Estado ou Organización física de sentido sedentario. A sacralidade é, para eles, o leit motiv de ese pelegrinaxe. Máis información a este respecto: Huellas del Abuelo fuego, la ruta de los huicholes de Leonardo Fernández Borja e Verónica Martínez Lira, editado en Ellago Ediciones, Valencia, 1996.

Por iso, en certo modo Antón, creo que a razón pola que certos pobos nómades reclaman un certo terreno é porque (dende esa perspectiva materialista que manexamos) para nós o seu proceso nomádico é só unha necesidade material psicofísica e non o que, en certo modo entraña no seu útero: un proceso de religamento. Unha necesidade vital de reconectar-se e reconectar co Universo, dunha maneira sempre fresca. Por iso, para eles (os huicholes, os aborixes, incluso os nosos aborixes: os psicoxeógrafos) o mundo en que interactúan é un proceso multisignificante que está preñado de signos e símbolos que son (representan) outra cousa alén do meramente “mundano” ou “material”. Por iso crer que o seu proceso é só unha necesidade económica ou supervivencial é, para min, paréceme, demasiado reductivo; reduccionista si cabe. Hai moitos niveles entrelazados niso que chamamos o nomadismo, e só pensalo dende a perspectiva laica de nós é terriblemente inexacto. Asi mesmo, dalgunha maneira, mo fixo entender un moi bo amigo Saharahui fai xa un tempo, Fahdy, rapaz que agora, por mor do conflito no Sáhara, tivo que vir a Galiza apadriñado por unha familia de Compostela. Agora el fala galego, pero é (coma todos) saharahui, e pensa neses termos.

Hai varios libros que nos levan a ver esto con certa clarividencia, sobre todo testemuñas de “indíxenas” ou “nómades”, por exemplo, o mítico Alce negro habla de John G. Neihardt . En este libro este guía espiritual do pobo sioux fálalle a Neihardt por qué eles sen crer que esa terra é súa, no fondo teñen como anseio primario (máis alá da conquista dos estadounidenses) recuperar ese anseio puro e primitivo que configura a sacralidade de eses espazos: eles son, di Alce negro, os seus gardiáns. E sen embargo nese lenzo máxico (sonoro, como as cancións dos aborixes australianos) dase a desposesión, a diseminación ou ben visto a desterritorialización nómade: porque están des-apegados do Territorio e son libres de campalo como eles queiran.

Sen dependencias.

Atentos bicos,
E feliz aninovo.

Rob.

efectivamente non é o mesmo un nómada “físico” que viaxa sen casa fixa, que se instala fisicamente nos territrios; dun nómada psíquico, que inclúe ademais na contemporáneidade todo o espacio telemático da internet. Agora ben, que pasaría se as dúas cousas se sumasen? Creo que é aí onde eu quero chegar; e por suposto, sen obciar o que significa cada unha delas, senón profundizando e precisando en qué consisten. Por exemplo: son nómades físicos os ryan air? Coido que non… Son nómades psíquicos os yoguis, ou ben os buthos, ou incluso digamos que os estoicos, os cínicos de grecia para a súa sociedade…? (por pór algúns exemplos rápidos e sen querer reducir….). Me parece que no concepto nómade conflúen moitas cousas, situacións… que se dan na nosa sociedade tan desterritorializada como está. Ten un grande potencial nómade, pero ese potencial non é outro que o potencial nihilista, de expulsión, centrífugo, que nos fai a tod@s e cada unha de nós ser residuos ao respeito dun centro, dunha pertenencia, dun pobo, dunha historia que se nos escapa; descontrolada. Entón, somos nomades porque queremos ou por imposición… do capital e do sistema? Que tipo de nómades somos e queremos ser? E ademais disto, tamén en relación co nihilismo e o sentimento residual, está toda a cuestión do Éxodo, da fuxida de Babylon, do problema xudeu, do final dos tempos, do Xuizo Final e de Compostela; da costa da morte e do centro da vida.

Franco Battiato do seu álbum Nómadas; con carro de guerra (nave espacial), equipo experimental; a ruta do cosmos… e todo.

Si, Man. Comparto contigo ese punto de vista; eu acho que -efectivamente- neste tempo posmoderno, contemporáneo, o proceso da nomadización do suxeito nos está levando a un estado de infantilización, que fai que -dalgunha maneira- busquemos sin cesar en todo tipo de realidades sen dar asentado nunca en ningunha. Tal vez ese síntoma problemático de ausencia de equilibrio no proceso da búsqueda sexa no fondo o inicio dunha nova maneira de construir o suxeito colectivo e personal; e niso o proceso nomádico (como fonte ontolóxica dun ente concreto) pode ser visto coma o anverso do que, en realidades, está a suceder; de modo que (no fondo) o mal deste desaire contemporáneo nos levará a reformular o noso sistema de valores e percepción, o noso mundo cognitivo e cotiá. A nosa realidade situacional no mundo. Como ben sabes eu son da liña situacionista, na medida en que -coma eles- digo: “para transitar a un novo modo de sociedade, é mellor perderse, para atoparse, pero sen deixar nunca de problematizar o suxeito contemporáneo ausente de sí, do seu principio, e ao mesmo tempo non deixar de pensar a situación concreta”. Hai un par de libros (moi na órbita do que falas: Ryan Air, o Turismo, etc. como incidencias dun primtivisimo re-asimilador no Nomadismo), e estes son: Thorstein Veblen, Teoría de la Clase Ociosa (FCE, México, 1987) -clásico a este respecto-, e a obra do seu discípulo Dean MacCannell, El Turista, una nueva teoría de la clase ociosa (Melusina, 2002). Ah, por suposto, o magnífico libro indicado por Antón: Alén do Turismo, a Viaxe Intencional, Hakim Bey. Magnífico manifesto sufi a prol dunha viaxe, efectivamente, intencional, e non meramente fenoménica e apariencial: superficial. Bicos.

Seguimos la Línea Diagonal.

Universidad Transhumante: http://www.nodo50.org/tintalimonediciones/spip.php?article12#prologo

Copio e pego:

“El trashumante busca las mejores tierras, pero no para afincarse allí, sino para extraer virtudes aún no percibidas de la tierra misma. La trashumancia puede ser descripta como la potencia que media un territorio con sus poderes no-territoriales. No es el nómade, que desregla el sitio de su morada -y por tanto no admite la modalidad del viaje- sino un viajante cuasi nómade dispuesto a dejarse modificar por la contingencia que lo desvía hacia un pueblo desconocido. De allí que la Universidad Trashumante constituya una experiencia profundamente política. Su invocación a la pedagogía popular, a la tradición del circo criollo y al nuevo folklore de los artistas populares con que llegan a los pueblos, da lugar a una disposición corporal inédita para convocar a la labor de construcción y conceptualización de un pueblo por venir. La composición de escritos que aquí se presenta tiene una historia propia, hecha también de viajes y correspondencias, encuentros y discusiones entre el Colectivo Situaciones y la Universidad Trashumante.”

Moi interesante; ainda que non sei até qué punto non se contradí un pouco co parágrafo 5 no que falas dos circuitos preprogramados nos nómades. Tamén, a cuestión de en qué medida a trashumancia constitúe ou non unha máquina de guerra que desestabiliza ao Estado tal como se supón que fai a forma de vida nómade. Quero dicir, parece que a trashumancia está ligada ao cultivo e o pastoreo, e polo tanto segue nun desenvolvemento instrumental do medio, e non propiamente arroxadizo. Claro! isto é o que eu entendo a primeiras.

Completamente de acordo. De todos xeitos, estando o Colectivo Situaciones por medio (á Universidade Transhumente non a coñezo) seguro que o libro resulta cando menos interesante. Na web enlaza está o prólogo.
Apertas

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: