Laboratorio Invisibel

Voltar ao exótico de novo (Antón Fernández de Rota)

Posted on: Outubro 14, 2009


Resumen: Este ensayo intenta reconceptualizar lo «exótico» y la alteridad siguiendo las aproximaciones foucaultianas -arqueológicas y genealógicas- al concepto de l’homme. Mi intención es discutir las posibilidades de una antropología de lo contemporáneo a la hora de crear un proyecto crítico que tome la figura del anthropos de un modo nominalista, y que pueda articularse críticamente sobre el trasfondo de los problemas enunciados en los movimientos sociales emergentes.
Palabras clave: exótico, anthropos, antropología, movimientos sociales.
PDF: descargar aquí.

Advertisements

5 Respostas to "Voltar ao exótico de novo (Antón Fernández de Rota)"

Antón, paréceme coma sempre que o teu texto está a un nivel extraordinario. Gracias por colgalo no blog, posto que sí que penso que, alomenos ós antropólogos que por aquí mergullamos, nos resultará de interese e utilidade.

Na construcción do “exótico” antropolóxico clásico, que estaba “fóra” porque era un “outro”, non debemos olvidar tampouco a función institucionalmente diferenciadora que, dende Occidente, exerceu o Museo sobre esas imaxes do outro, apropiadas e convertidas entón en signos portadores de significados. Velaí que, en tanto axencia de sacralización, o museo posuía tamén o poder de exclusión, fixando límites. Os museos coma “zonas de contacto”, tal e coma as observaba J. Clifford, non eran entón senon narradores de relatos estructurais polos que se construía un “nosoutros” a forza de excluir, separar, diferenciar e exotizar ó óutro, ó “non auténtico”. O museo coma colección de historias, pasados ou tradicións funcionaba, pois, coma sistema de apropiación, que á súa vez mudaba os cánones estéticos en base ó “gusto” particular do momento occidental. Os obxetos e as historias que eran apropiadas por Occidente derivaban, entón, en marcas de “distinción” que reforzaban a construcción dunha “cultura” e dun “suxeito” posesivos.

Mais, se unha vez superada a época clásica e os cadernos malinowskianos nos atopamos, coma ben explicas, nun novo “Xiro” do exótico cara ó interior, cara nós mesmos, entón haberá que agardar que o “intermezzo” acolla o xogo do acontecemento como escenario dun novo horizonte de posibles, con capacidade trasnformadora. Pero, entón, se o “exótico” xa non está no “outro”, se o “outro” xa non é o “outro” senón nós mesmos”, e polo tanto se o exótico está na nosa mirada cara ó interior, ¿quen produce, pois, os novos imaxinarios do exótico? é dicir, se somos nós quenes os producimos, ¿O “outro” clásico cómo e cara ónde dirixirá a súa mirada?

En todo caso, esperemos que , a diferencia do carnaval bajtiniano, o “intermezzo” non acade soamente un carácter de suspensión, e que o seu carácter simbólico non se quede na renovación (do anteriormente establecido) tras a morte, senón que alume un cambio (real)

Felicitacións Antón. e gracias

Antes que nada, Carlos, gracias polos teus comentarios. Ademáis da puntualización do exótico museificado, fas dúas preguntas ben interesantes.

Xa na túa pregunta penso que pode entreverse un problema: o “nós”. Cito: “se o exótico está na nosa mirada cara ó interior, ¿quen produce, pois, os novos imaxinarios do exótico? é dicir, se somos nós quenes os producimos, ¿O “outro” clásico cómo e cara ónde dirixirá a súa mirada?”

Habería que matizar que o exótico non está no mirar ou na mirada interior senon que o exótico é presuxetivo -o exótico é o que deixamos de ser e aquelo no que nos estamos convertendo (xunto cos cambios institucionais, nos diagramas do poder, nos exercicios das resistencias, etc.). Pero aclarado esto, certo é que persiste o problema do “nos”.

Para respostar penso que pode ser interesante voltar con Foucault a este texto de Kant (Que é a Ilustración?), que no ano 1784 publicou como artigo periodístico, no que o filósofo tentaba de dar conta de que era eso que se chamaba Ilustración. Di Foucault que aparece ahí -e noutros textos coetáneos- unha nova forma de interrogar o presente, unha nova relación co presente, unha problematización, en fin, da relación entre o coñecemento e o presente, novidosa na historia do pensamento. A pregunta kantiana sería algo tal que así: “Qué é a nosa actualidade? Cal é a miña actualidade? Cal o sentido desta actualidade? Que é o que fago cando falo da actualidade? Cal é o campo actual de experiencias posibles? Cal é o límite do meu coñecemento posible dada a miña actualide?”. En fin, unha problematización da actualidade discursividade propia, na procura de entender que diferencia marca o presente co pasado. E non é que esta última pregunta xamáis se tivese enunciada (Platón falaba das tres idades do mundo e se colocaba nunha delas, etc.), senon que agora se pensa a finitude do coñecemento, o que nos é dado coñecer, etc., en termos que xusto a partir de Kant serán históricos (a Idea -historia dialéctica-de Hegel non é a Idea que Platón tiña en mente). Neste senso, Kant é unha figura “bisagra”, así o define Foucault, ou se se quere, una expresión do pensamento de intermezzo.

Pois ben, estas preguntas kantiana, Cara onde apuntan?. A súa forma de interrogar o presente neste artigo periodístico dista moito de ser unha “analítica da verdade” que nos diga que é falso e qué verdadeiro, é máis ben unha reflexión do que nos é dado coñecer, unha especie de “ontoloxía do presente”. De aquí Foucault extrae o seu seguinte proxecto –o que comeza pouco antes da súa morte-, e que chama “ontoloxía histórica de nós mesmos”. Éste proxecto ten tres patas: o saber, o poder e a ética. Básicamente trata de respostar: “como é que nos constituimos como suxeitos do no saber; como é que nos constituimos suxeitos que exercen ou padecen poder; como é que nos constituimos como suxeitos morais das nosas accións”.

Entenderase, entón, que o “nós” non é o punto de partida senon, moi polo contrario, parte do propio problema (pensar como nos constituimos implica pensar quen somos nós). E aclarado isto, vou a seguinte cuestión. Se o “nós” e parte do que hai que problematizar (axitar e interrogar), poida que as formas de ver o “nós” e o “outro” da antropoloxía clásicas non sirvan de moito. Por suposto, eses “outros” estaban constituidos parcialmente polo colonialismo “noso”, etc. Pero os “occidentais” non en menor medida estaban feitos con pezas de aquí e alí; diso falan as distintas teorías das “modernidades alternativas”. Por exemplo: no pensamento económico -que se di occidental- durante todos eses siglos que median entre os a Antigüedade e os Escolásticos, as principais contribucións viñeron do mundo árabe (especialmente vía península ibérica e itálica). No Renacemento europeo, ese movemento tan europeio, non ten pouca importante a contribución de Bizancio. En canto as revoluciones modernas, pensemos na francesa, e despois as Declaracións de Dereitos do Home, e a abolición da esclavitude, haberá que ter en conta que esta é inseparable doutra máis radical –que non contribuiu en menor medida a liberación dos esclavos-, esto é, a revolución negra de Haití. Etc., etc. Entón ese “nós” e ese “eles” é parte do problema. Tendo en conta, ademáis, que hoxe a antropoloxía está por todas partes -existe unha antropoloxía india moi potente, por exemplo-, o “nós” da antropoloxía claro está que de ningunha maneira podería ser o home branco. Co cal, decir que o exótico está en “nós” é asumir que o antigo “nós-eles” xa non vale, pero ademáis, é dicer que o “nós” é parte do problema que ha de interrogar a antropoloxía do exótico.

Non sei se aclarei máis que liei as cousas. O certo é que cando escribín o ensaio non tiña case nada do último Foucault que agora invoco. Sexa como sexa, estou encantado de seguir coa conversación, e agradecido de que a iniciases.

Apertas moi grandes Carlos!

Pd. As referencias manexadas aos textos de Foucault sobre a Ilustración: “Seminario sobre el texto de Kant «Was ist Aufklärung?» e “¿Qué es la Ilustración?” en Foucault, M. 2007. Sobre la Ilustración. Tecnos: Barcelona; Foucault, M. 2009. El gobierno de sí y de los otros [as reflexiones de interés están na primeira clase deste curso]. Fondo de Cultura Económica: México/Buenos Aires.

Pd. 2. Perdón polo extenso da contextación… Prometo que a miña seguinte contestación será máis curta e máis comprensible. :-p

Graciñas Antón polas aclaracións,

Entendo, entón, que o “nós” forma parte da problematización do novo exótico, que ten que ser redefinido e repensado. Por suposto, inclusive na antropoloxía clásica, o “nós” e os “outros” constituíanse en interrelación, negociando (ou impoñendo, no caso) os seus límites e retroalimentando as súa particularidades en base ás súas diferencias, como sinalaría Barth. E entón hoxe, na estrada cara o novo exótico (ou o exótico de novo), onde os propios territorios “outros” (dende a perspectiva da colonialidade e das expedicións de antropólogos) teñen instaladas e fortemente desenroladas nalgúns casos as súas ferramentas científicas e contra-científicas, antropolóxicas ou non (India, América Latina, etc.), o “nós” antropolóxico é todavía máis plural e polifónico. Non tal?

Polo tanto, o binomio “nós-eles” xa non vale non só porque “eles”, os outros, xa non existan como tales, senón porque “nós” mesmos estamos en construcción, sen ser definidos…. Buff, creo que me liei, pero paréceme que xa entendo máis o texto

veña, apertas dende o “outro” lado! 🙂

Supoño que a diferencia nós-eles sempre se da. Hai pouco -este ano- Roger-Pol Droit publicou en castelán o seu libro Genealogía de la Barbarie. Ata en Homero atopamos esta distinción: os bárbaros son os que ao falar fan o son “br-br-br”. Claro que o “nós” e o “eles” pode funcionar de moi distinta maneira e significar cousas non menos dispares: mentres que para Aristóteles o bárbaro era asimilable cos animais, para os neo-platónicos os verdadeiros sabios eran os sabios bárbaros.

Penso que das de cheo cando escribes: «“nós” mesmos estamos en construcción, sen ser definidos». Ainda que eu poría matizacións: estamos sen definición ainda, e se podemos dicer que ainda estamos sen definición e porque a estamos buscando (ainda non quere dicer nalgún momento futuro si).
Precisamente unha das tarefas posíbeis na volta a exoticidade da antropoloxía é dar conta de certa indeterminación contemporánea. Sentimos que algo mudou nas últimas décadas, pero non sabemos moi ben o que. Fálase de novo do fin da historia, pero de diversas maneiras: recupérase a Nietzsche, Heidegger, Kojeve, se enuncia ao xeito de Baudrillard, de Fukuyama, de Agamben, Sloterdijk. Na política a esquerda leva en crisis décadas, hai quen dirá que a dicotomía esquerda-dereita xa non funciona, pero non sabé con exactitude decir que outra cousa a remplazou. Pensamos que a “era das revolucións” xa pasou, pero xa non sabemos onde estamos, cal é a nosa “era”, como se nos verá no futuro, que é o que hoxe é diferente -mesmo singular- con respecto ao pasado. Uns falan da “globalización“, antes falaron outros da “postmodernidade“, e despois da “cybersociedade”, do “cybercapitalismo”, etc. Fálase tamén dunha nova forma de entender a vida humana, novas relacións da máquina e carne, o home e a técnica; McLuhan -xa hai xa un tempo-, e na antropoloxía contemporánea, Rabinow, Haraway ou Fischer, por exemplo. Pensamos que as novas ciencias da vida xa non son as mesmas que eran no XIX, e que o deseño intelixente da materia animal e humana (mediante a informática e a bioloxía recombinante ou sintética) trastoca a relación o home e a besta, mesmo a idea darwiniana da evolución natural.

En fin, reflexionamos sobre todas estas cuestións coa idea na cabeza de que algo mudou, e tentamos dar resposta a que significa o noso presente. Esta problematización e a mesma que fixera Kant. Esta relación co presente é definida por Foucault como o ethos da modernidade“. Pero tamén é certo que a pregunta faise en termos históricos, e que a historia xa non é o que era. A historia hegeliana (realización da Idea) e ben distinta da “historia dende o punto de vista do nativo” –Cultural History, Histoire des Mentalités-, ben diferente tamén da xenealoxía que Foucault retoma de Nietzsche e redefine. Co cal a pregunta é moi semellante á de Kant, seguimos alí, pero ao mudar a pensamento da historia, tampouco podemos esperar que se manteña exactamente igual a pregunta pola historicidade do pensamento. De novo, unha diferencia do que é hoxe con respecto ao que foi onte, difícil de aprehender, e por tanto requiere unha análise detallada, rigurosa, pausada, experimental. É precisamente neste punto onde atopa o seu medio-ambente a antropoloxía volta ao exótico de novo. Eu, por exemplo, o que estou tentando indagar agora é que está a pasar con ethos da autenticidade -éstá a ser problematizado doutro xeito e como?- nos movementos sociais, así como as transformacións do modos da gubernamentalidade/biopoder.

Seguimos ahí,
Apertas!

Levo só 8 páxinas así que tampouco podo falar moito, mais si me presta dicirche que comulgo co teu concepto de “intermezzo”… nunca o pensara así pero é un bo xeito de ligar o acontecemento ao arte e desembocar na praxe, mais sempre recalcando ese carácter de tartamudeo que sempre levamos enriba na nosa vivencia do presente (seguramente polo problema ese da historización do que falaba antes), e sen esquecer o carácter non-presencial do que sempre se parte.

Loxicamente, o teu enfoque vai para unha refundación antropolóxica que a min me colle un pouco a desmán, pero agardo poder pensar cun pouco de calma o do “intermezzo” e tratar un pouco máis polo miúdo o que pode levar consigo…

en todo caso, parabéns e agradecido.

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: