Laboratorio Invisibel

Sobre o espectador emancipado [Man Hauser]

Posted on: Agosto 5, 2009

Comentario respecto ao texto de Jaques Ranciere The emancipated Spectator.

Estou de acordo con que as veces (moitas veces, senón a maioría) as artes contemporáneas digamos que insultan ao espectador. Pois o sitúan nunha inxenuidade innecesaria. Isto se desprende diretamente da proposta de Ranciere: pois xustamente tratando de evitar aquilo do que peca o arte; caen máis profundamente niso. É dicir; o arte trata de evitar a súa posición inaccesíbel, a súa condición de representación, aquilo que o mantén pechado en escena i subordinado aos aparatos que dispoñen del (tradicionalmente Igrexa, Estado…). Representar unha idea Católica, unha forma do Estado… que lle quedaba ao arte moderno e o contemporáneo? As revolucións do XIX, a chegada do marxismo, a crítica ao Estado, á Ideoloxía e á Superestructura, a procura do pobo e da súa emancipación… non tiña todo isto que ver cun novo xeito de expresar e manifestarse o arte? Efectivamente, o pensamento de Ranciere está moi ligado a estas circunstancias, e como vedes, estudia con atención os movementos sociais e revolucións obreiras.

Agora ben, houbo diferentes xeitos de considerar esta revolución que supón a caída do Estado moderno, e como sabemos, a definitiva consumación capitalista do Sistema, do Imperio, que se cadra, vai alén da situación do s.XIX industrial e fordista…

Incluso, a historia do cinema é moi válida para estudiar esta situación: a irrupción da imaxe como vinculadora do pobo, como igualadora das intelixencias, dos estímulos: a aparición dun plan(o) común de pensamento (digamos que isto foi ou puido ser –ou pode ser aínda incluso, o cinema), na que tanto os rusos como os americanos viron, de diferentes xeitos, a forma de artellar a súa nova nación, o novo pobo, máis ou menos patrioticamente, con máis ou menos idealismo, comunismo, populismo, etc. Incluso o fixo o partido nazi empregando imaxes e documentais (merchandaising) nas súas grandes concentracións…

O caso; que estamos xa incluso alén diso. Na imposibilidade de atopar ao pobo, no ansia da comunicación, na frustración en relación cos mass-media, coa mensaxe que sempre se sae da canle e desborda os seus efectos. Forzamos entón a interacción (é o que nos suxire Ranciere) i entón caemos no seu grande pozo: perpetuamos e intensificamos aínda máis a diferencia e a escisión respecto ao público. Así os artistas contemporáneos, que moitos deles a falta dunha institución (Igrexa, Estado…) á que subordinarse, subordinan a acción a si mesmos: ao seu Ego, son déspotas do que acontece en escena e obrigan ao público a facer, a actuar… cando ao mellor o público prefire non facelo, prefire mirar, pensar, interpretar, sorrir, chorar, cantar, respirar profundo, saltar, etc. doutro xeito. Pero… estaba todo isto permitido no teatro “clásico”? Na división tradicional público/escena?

O importante é que sempre haxa a posibilidade de cambiar o xogo; de reanudar o xogo, de volver a tirar os dados e que as regras que os gobernan se transformen. Cando un artista, unha acción performática, etc. impón unhas regras de xogo e non outras… hai exclusividade do feito artístico, imposición e despotismo. Mais do mesmo xeito que o había na interpretación unívoca das pinturas reais, dos símbolos eclesiásticos, etc. que os propios artistas (Goya, Velásquez, etc.) encargábanse de sabotear, subverticiamente (ou non tanto) con formas ambiguas ou signos “escondidos”. Mais o control fálico-despótico… non deixaba de estar aí. O sometemento ao mesmo e os patróns de codificación/descodificación, interpretación…

O importante é que o xogo se poida cambiar, que sexa mudábel. Non tanto que non haxa xogo ou non haxa regras de lectura (digamos (des)codificación) dese xogo, senón que estas suxiran, conteñan, implicitamente, en perspectiva, no seu límite, calesquera outras prácticas e modos de expresión.

Esta é a idea do imaxinario; da imaxe, como articuladora de posibilidades, de potencialidades. Como xeradora de campos e territorios virtuais nos que cabe de novo estar: pensar, facer, escribir, relacionarse doutro modo. O arte abre e debe abrirnos estes campos, non impor uns determinados, e certamente, non ten porqué abrilos no acto, no mesmo momento. Non se trata dunha revolución actual; senón dunha insurrección virtual.

Abrir novos campos, novos imaxinarios, suxerir novas posicións incluso im-pensadas propiamente dende a mente do Espectáculo, do autor… Efectivamente, mais para elo, para que a imaxe xorda, inmediata, articuladora e sexa soporte de sentido, ten que poder contar coa forza e a calidade do im-previsto. O problema está cando acostumados a mirar de fronte un espacio, unha pantalla, unha televisión, a caverna de Platón… todo o mundo, toda a orbe, e ata nós mesmos nos convertemos nese mesmo espectáculo, e nos quedamos impasíbeis, anonadados, estupefactos, asombrados (incapacitados, atontados como denuncia Ranciere)… coas marabillas que poden acontecer… mais sempre, na pantalla.

Que xorda algo alén da pantalla, que haxa un afora ao que se refire ese relato e o paradigma platónico, é algo que acontece como tal, antes que nada entre os espectadores. E certamente, non porque eses espectadores poidan saír a escena, a ocuparse das marabillas.. senón porque son eles os que teñen a capacidade, potencialidade de… pensar. Pensar que aquelo pode ser un engano, desfacerse dos seus encantos e saír afora. O espectador, o suposto preso, é o protagonista, de feito, no relato platónico, e o seu pensamento, a súa interpretación dos feitos, mellor aínda, a súa capacidade theórica (de visión) e dialéctica[1], é a que llo permite.

Máis incluso; o espectador é tamén, ao final do relato o preso-liberado de volta, unha vez que coñece o afora i é obrigado a voltar adentro… entón, cales son as súas armas e actitudes? Como pode interactuar cos outros espectadores sometidos? Efectivamente, xa non tanto pola súa capacidade teórica como pola súa capacidade persuasiva e sígnica. A súa capacidade para facer aos outros xirar a cabeza, adquirir outra perspectiva do que acontece, se cadra pensar que algo máis pode acontecer que o simple contemplar, que o xogo pode ser outro, ou ben, que o que alí se amosa se refire a outras cousas, inimaxinábeis tamén. Descoñecidas aínda. Que as sombras son potencialmente outra cousa. Agora, ben, o que non pode facer este preso de volta, é forzar aos compañeiros a saír afora, sequera a xirar a cabeza, pois no momento no que estes sospeiten que algo diferente pasa, cando estes sospeiten que a pantalla, a ilusión, o engano… quere ser substituído, abolido… entón, se enfrontarán a el, incluso a morte, quererán matalo, se fai falta[2].

Do relato platónico eu saco a conclusión: efectivamente ten sentido o espectáculo e a pantalla. Ten sentido a ilusión e o engano, as marabillas e o simulacro. Mais teñen un sentido relativo. Teñen sentido respecto a unha exterioridade á que no fondo se refiren, se queira ou non, hai un fondo (ou unha superficie) na que se inspira toda fantasía: dentro de nós mesmos incluso, ou ben na natureza… Non podemos abandonar o Espectáculo, mais si que cabe referilo, dimensionalo, amplificalo, en relación con outras fontes, outros territorios, outros aconteceres. Estes aconteceres son efectivamente a lectura, a escritura, a vida mesma, a “película” de cada quen, o noso falar e pensar, o noso sentir… I esto se corresponde coas precisións que marca Ranciere en torno á delimitación das disciplinas e a súa conexión na distancia, na diferencia, etc.

Mais tamén é certo que a relación da caverna co afora se fai a través do liberto, a través de cada un de nós, de cada pensamento particular e do colectivo (comunidade) en xeral, a través do que acontece entre os presos. Pois é entre os presos onde se manifesta a relación coa afora, e aí créanse unha serie de tensións. Son o drama e a traxedia que propiamente non pertencen á escena nin a representación que cada quen, cada espectador, trata de situarse dun xeito diferente ante o que se lle ofrece. Cada un trata de posicionarse nunha diferente perspectiva. Desfacerse, efectivamente, emanciparse, dunha lectura pechada do que se lle dá, dun xeito de mirar, dun xeito de estar e comportarse ante.

Ao cabo, o propio pensar vai vinculado a un xesto, a un primeiro movemento, aínda que sexa un micromovemento. Soamente o encefalograma plan(o) pode pensar o acontecemento e deixarse impasíbel fronte ao mesmo (ou quizais tamén un Cristo hierático o poida facer ou un Buda…). Pensar o acontecemento e o seu devir implica un movemento, por pequeno que sexa, unha modificación da posición ordenada dos teatros e cinemas convencionais. Esa modificación, ese desprazamento pode ser: un simple parpadear, un suspirar, un reacomodarse na cadeira, un pequeno movemento da cabeza, unha pequena sorisa ou mueca, un levar as maos á cara, etc. I esto, evidentemente, pode irse amplificando: un cambiar totalmente a postura, un comezar a moverse, a interactuar, a danzar, a gritar, a falar, a escribir, etc. Ou temos que ficar quietos obrigatoriamente? Estamos así procesando diferencialmente a información?

No relato platónico o propósito do preso que volve á caverna despois de estar fóra é o de comunicarlle aos outros o que aconteceu alí (alá, no exterior). Pero para iso, precisa da caverna, do Espectáculo, como medio ou terceiro elemento a partir do cal salvar a distancia ontolóxica que separa ámbalas dúas territorialidades. Como pode facer isto? Baixo o meu punto de vista non o pode facer senón situándose na traxedia que lle afecta (que pode tamén chegar a ser cómica…) propiamente ao espectador[3]. Aquela segundo a cal a súa comunicación e descodificación do que acontece en escena i na pantalla en relación co afora non vale que a faga directamente, sen mediación, aos seus veciños prisioneiros, que entón desconfiarían del. Soamente cabe, que asuma esa (cuasi)imposibilidade de comunicar e que volvendo a súa condición de preso illado, sen posibilidade de interacción, asumindo o baleiro do seu tránsito, no mesmo nivel de illamento i encadeamento que os outros, tente de comezar dende aí a comunicación. Precisamente algo moi semellante (senón xustamente o mesmo) que ese suposto estado “ideal” que suxire Ranciere de igualación das intelixencias. Teriamos que supor, precisamente, que eu non son o único que saíu da caverna e que viu, o que fora acontece: a verdadeira realidade esencial das cousas tal e como son… Ao contrario, debería(mos) supoñer que todo o resto dos presos estivo aí fóra, que todos viron e todos volveron, coma min. E que todos non fan senón volver a si e dende dentro, igual que a min, aceptando as regras do simulacro, están tratando de que eu, como eu a eles, tamén lles escoite. I emiten signos si, efectivamente, canto máis disimulados mellor, canto máis en-cubertos, máis in-descifrábeis, máis incluidos no espectáculo, mellor. Pois ao cabo, do que se trata e de poder comunicar(nos) e achegar(nos) ao afora, pero sempre (moito ollo!) tendo en conta, que sen o terceiro elemento, sen o lume en torno ao cal nos reunimos, sen o simulacro e a pantalla, non temos espacio (territorio!) de encontro e interacción. E que por iso, calquera movemento no teatro que sexa demasiado consciente, demasiado unívoca a súa intención de dirixirse ao afora, ten que ser condenado, polo resto de prisioneiros, ao siléncio total, a prol e conservar, manter viva e prosperar a mediación do Espectáculo, da pantalla, do engano e o simulacro.

* * *

[1] Recordemos que dialéctica é xa en Platón relación, consunción de luz e sombras, travesía ao longo da escuridade, xogo do alén co que fica neste mundo, do que vai e do que queda, da acción coa in-acción, o saír da caverna e o quedar dentro dela, o esperar, o poñela en relación co máis exterior e cósmico.

[2] “E se tivese que competir de novo cos que permaneceran constantemente encadeados, opinando acerca das sombras aquelas que, por non habérselle asentado aínda os ollos, vería con dificultade -e non sería moi curto o tempo que necesitase para afacerse-, non daría que rir e non se diría del que, por ir arriba, volveu cos ollos estragados, e que non vale a pena intentar unha ascensión semellante? E non matarían, se atoparan maneira de botarlle man e matalo, a quen tentase desatalos e facelos subir?” Platón, A República, Texto da caverna.

[3] Reiterase o tema dunha traxedia (pode ser que tamén comedia ou drama) propia do Espectador e que efectivamente tería lugar en A caverna de Platón paradigmaticamente. O feito desta traxedia, o feito de que efectivamente existe unha carga, unha intensidade, unha liberdade que se xoga na Espectación, tal como suxire Ranciere, abre en definitiva esta Espectación ao Acontecemento, a súa posíbel ruptura ou potencial diferenza con respecto do que é de facto. É aí, onde o teatro da crueldade de Artaud non deixa de ser válido, senón ao contrario, pois ao cabo, no que consiste o teatro sería entón en acentuar, intensificar iso insoportábel da escena (a crueldade) ata o punto no que máis se ponga en xogo e se cuestione a capacidade do Espectador para pensar noutra cousa.Coido que este e non outro é o propósito de Artaud, e que nesta medida se concilia coa liberdade e emancipación do Espectado que suxire Ranciere.

Advertisements

3 Respostas to "Sobre o espectador emancipado [Man Hauser]"

Tres ideas básicas se forman en mi cabeza tras la lectura del texto de Ranciere (y las anotaciones de Manu):

1. El espectador jamás es un sujeto pasivo. Mirar, interpretar, pensar implica siempre actividad.

2. La fantasía -el espectáculo- es lo que da sosten a la realidad -que es la realidad del encuentro en y con el mundo. O parafraseando la bella expresión de Manu, “sen o simulacro e a pantalla, non temos espacio (territorio!) de encontro e interacción”. [El psicoanalisis lacaniano -pienso en Zizek- ha trabajado bastante bien este punto]

3. El sentido es algo que flota entre lo que clasicamente se llama emisor/receptor o actor/espectador. Nunca es algo que pertenece unicamente a uno de los dos polos. [Deleuze en Lógica del sentido le da bastante al tema]

Todo ello lleva en un primer momento a una crítica directa a lo que Deleuze llamaba “plano de representación platónico” (Lógica del sentido) que se extiende desde el propio Platón hasta el mismo Guy Debord (que presenta una cierta inversión -que no subversión- de este), pasando por las vanguardias (Artaud y Brecht). Este plano se caracteriza por varios aspectos:

– La desigualdad entre emisor y receptor. Donde todo el peso de la comunicación cae del lado del emisor que figura como portador del sentido.

– La existencia de un medium neutro (sin mediación) y un emisor vacio (recipiente) capaz de recibir toda información de forma pristina. El receptor se vuelve una especie de profeta que iluminado por Dios y enajenado de si mismo es capaz de teletransportar su palabra (Sloterdijk, Esferas II: Metafísica de la comunicación).

– Una desconfianza respecto a la imagen, que partirá de la división platónica entre copia/simulacro hasta llegar a la radical iconoclastia de Debord y Baudrillard (el mismo un autor platónico, ¡quien se lo iba a decir!).

– La reinvidicación de un modelo (originario) o afuera del espectáculo (caverna). La filosofía de Platón como dirá Deleuze es una filosofía sobre lo “Mismo”.

Pasada esta crítica que ya parece más que evidente -una de mis hipotesis (también la de gente como Deleuze) es que los medios de reproducción técnicos que es casi lo mismo que decir la “cultura pop” ha ayudado mucho a ello- surge la pregunta de ¿ahora que?

A mí me gusta plantear el problema desde dos perspectivas (que son las que trabajo) que puedan clasificarse (quizá un poco aleatoriamente) como comunicativa y pedagógica, sobre las que lanzo algunas hipotesis y apuntes rápidos:

– Comunicativa. Aquí me gusta oponer una “teoría de la seducción” a una “teoría de la comunicación”. En “De la seducción”, Baudrillard la planteaba (en su fase actual, que dibuja como su destino trágico) como una relación perversa, en donde el sentido se veía perdido ante un continuo juego de espejos. El mensaje hacía continuamente un camino de ida y vuelta entre emisor y receptor que acaba sumergiendolo en un agujero negro donde olvidaba todo contenido original. Ahora bien, ¿que ocurre si como hemos dicho el sentido es algo que se da siempre “entre” [Sloterdijk en Esferas I y Deleuze en Lógica del sentido trabajan muy bien el tema]? ¿Que ocurre si no existe tal sentido original? ¿Que ocurre si no hay desigualdad entre emisor y receptor? [Y ¡ojo!, aquí también hay un problema de género como el mismo Baudrillard sugiere: la seducción es lleva artículo femenino]. La teoría de la seducción puede ser una alternativa al atollamiento que vive la teoría de la representación…

– Pedagógica. Creo que es inulible aquí la cuestión del poder. Ese, según Manu “Abrir novos campos, novos imaxinarios, suxerir novas posicións”. Imprescindible recurrir al estudios de Foucault y una noción positiva de poder (remito por vagueria a un post muy breve que escribí en mi blog para que sirva de intro: http://ciudadtecnicolor.wordpress.com/2008/05/12/voluntad-de-poder-y-gubernavilidad/). También creo que puede ser util la distincción entre pensamiento-estado y pensamiento-nómada/rizomático que plantean Deleuze y Guattari (es la que exploré en el seminario de este año por ejemplo).

Otro apunte raṕido: ¿Quizá la labor del maestro no sea tanto la de transmitir un mensaje de la forma más clara posible como la de preparar un setting? (pienso en los apuntes de Ducombe y de Carlos acerca del Reclaim the streets, al igual que los de Antón acerca del Mayday)

Por último, tras estas breves anotaciones, me gustaría hacerte una pregunta Manu ¿Piensas que la metáfora de la caverna sigue siendo util? Se bien que la reformulas y equiparas ese afuera al pensar -no como algo esclusivo del sabio (platónico) por otra parte. Pero, ¿no te parece que guarda demasiadas similitudes (insalvables) con el discurso reaccionario (según todo esto que estamos hablando) del “abre los ojos”? Me gusta aquella frase de Nietzsche: “Detrás de cada caverna hay otra que se abre más profunda, y por debajo de cada superficie un mundo subterráneo más vasto, más extraño, más rico; bajo todos los fondos, bajo todas las fundaciones un subsuelo aún más extraño.” (Más allá del bien y del mal).

Muchos abrazos!
Ro.

Gracias Ro,

propós moitas cousas que cabería comentar. Por respostar á que diretamente máis me toca… eu diría: que si que hai algo que efectivamente me atrae aínda do relato platónico. Paréceme que é, a pesar de todo, aínda un lugar paradigmatico para todo isto que estamos falando. Mais ollo! Non pola función ou papel que lle daba Platón (a priori) na súa filosofía, senón polas potencialidades interpretativas que ten o relato e incluso o seu contexto para re-pensar aínda hoxe moitas cousas. Basicamente, a cuestión central é a relación unívoca que mantén Platón, no seu relato e na súa filosofía, coa idea de Ben, cunha idea metafísica, Unha-Trascendente, que articula toda a realidade. O feito de que afirme esta Idea e a través dela unha interpretación esencial (eidética) da realidade é o que digamos que arruina todo un potencial que si está no seu pensamento. I esto podes atopalo incluso no propio Deleuze. En Diferencia e Repetición, por exemplo, por varios momentos afirma a gran potencialidade da dialéctica platónica, do seu xogo de luces e sombras, da súa ganancia do negativo a través da oposición. Hai aí para Deleuze todo un exemplo do que sería, noutro contexto, unha afirmación do non-sentido como parte do sentido, hai aí toda unha filosofía da poténcia fronte á exslusividade do acto para chegar ao Ser… Agora ben, o problema é que Platón termina entificando esa negatividade do proceso nun negativo que hai que esquecer, apartar, algo que finalmente non é… Do mesmo xeito que hai por outra banda unha serie de esencias e positividade exclusiva do pensar ontolóxico. Non sei se me explico…
Isto mesmo, incluso con máis forza coido qu se dá no relato da caverna, sobre todo se somos capaces de separalo desta afiliación final da filosofía de Platón co Positivo e rexeitamento da negatividade no pensar. Por exemplo, non vexo que o relato acentúe o aspecto da representación sobre o espectador; ao contrario, a verdadeira trama, o efectivo acontecer do relato sucede do lado dos prisioneiros: entre os Espectadores. Paréceme precioso e magnífico que teñamos neste relato tan antigo precisamente a perspectiva do Espectador, unha reflexión sobre o mesmo; algo por outra banda tan contemporáneo… Vexamos: Platón xa está propoñendo no seu relato a emancipación do Espectador (que outra cousa, senón?) o que pasa é que a súa proposta de emancipación termina excluindo a negatividade do proceso: as sombras, a ilusión e o simulacro, igual que a parte do non-ser da dialéctica, son finalmente rexeitadas como vía e fonte de coñecemento. I é aí onde cabe a reflexión nietzscheana que ti Rosendo indicas sobre a profundidade da caverna, o atravesar a caverna, que recollen tamén Foucault e Deleuze expresamente (se queredes podo buscar as citas). Mais insisto: o plantexamento é “correcto”: a traslación do sentido da escena ao Espectador, a carga incluso tráxica (ata a morte!) acontecendo fóra da escena, a importancia do máis pequeno momvemento, de xirar a cabeza, toda unha microfísica do Espectáculo e do Poder. Non en van, estamos nun momento no que o pensamento e a filosofía está investigando novas formas dos antigos rituais chamánicos que xa os presocráticos reiventan. Platón non deixa de ser en grande medida “presocrático” e a súa formulación dos principios e os elementos da physis ten aínda algo de máxico… claro que tratando de eliminar sempre o aspecto sobrenatural. Como se consegue isto? De que maneira “roubar ese plan(o) aos deuses” (Deleuze)? Coido que a elaboración dun Espectáculo Inmanente é a resposta, un Espectáculo invadido de cabo a rabo pola “razón” e o seu logos, mais non unha razón parcial como a de Platón que exclúe a negatividade digamos que no arranxo final da súa filosofía. Un Espectáculo Inmanente con tódalas consecuencias de Espectáculo e Inmanencia; consecuencias que non asumiu evidentemente Platón e que coido é precisamente a territorialidade da reflexión contemporánea, da Arte, da Cultura e mesmo da Pedagoxía, que xogan en torno á Performance e ao Evento do Simulacro a súa potencialidade cognoscitiva: dunha racionalidade íntegra; que sabe amar/odiar ao tempo que coñecer, que sabe desexar e non nega ese pulo, que ao contrario, o sabe integrar na complexidade da súa razón. I neste sentido, comparto, iso de que hai que atravesar a caverna, certamente, o Simulacro e a Pantalla é o noso espcio de encontro, reformulación e articulación, dos nosos imaxinarios e horizontes, onde tod@s, paticipamos e creamos soamente con estar aí e asistir, con ver, e mirar (sobre todo), sempre e cando sexamos conscientes de toda a carga en relación co afora que todos nós portamos, consciente ou inconscientemente en cada un dos nosos xestos (posicións) receptivas. E claro, mellor consciente que non-conscientemente.

Guau Manu, muchas gracias por la exposición.

Ahora entiendo mucho mejor lo que querias decir así como la potencia del relato platónico.

Supongo, que llegados a este punto, ¿Habría que explorar mejor esa relación entre los portadores de objetos, los encadenados y la superficie/fondo de la caverna? También ¿Repensar el afuera de la caverna ya no como mundo de las ideas/inteligible? ¿tratar su relación con el interior?

También se podría criticar la actitud del prisionero liberado (Platón) que toma un giro fascista sin darse cuenta de que toda la gente de la caverna ya ha estado afuera y no para de ir y volver… ¡No me extraña que quieran estrangularlo! ¡Una actitud sana!

Una propuesta: podría ser interesante rescribir la alegoría -consevando el estilo y el escenario- para actualizar su potencia liberadora. Se puede hacer de varias maneras, o reescribiendo el relato entero o añadiendo un anexo en donde Platón interroga sobre el resto de prisioneros y su relación con el exterior averiguando que participan del espectáculo voluntariamente y que también salen al exterior.

Abrazos.
Ro.

Pd: Subí la alegoría de la caverna para contar con el relato original a: https://laboratorioinvisibel.wordpress.com/2009/08/06/alegoria-de-la-caverna-platon

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: