Publicado por: Rosendo o: Novembro 12, 2009

Hola amigxs de la Invisíbel, os presento un breve texto que escribí como informe acerca de mis impresiones personales y conclusiones provisionales sobre la investigación cultura/espectáculo que andamos llevando por este laboratorio invisibel. Espero que nos sirva para avanzar en esta investig-acción. Muchos abrazos.
***
Hace un tiempo iniciamos en la red Universidade Invisibel una investigación alrededor de la articulación pedagogía/espectáculo. La hipótesis inicial que manejaba -hago fundamentalmente referencia a la del autor del texto aunque creo que es una inquietud común de todos los participantes de la investigación- consistía en lo siguiente: si entendemos que la sociedad contemporanea se re-presenta de manera creciente como una inmensa acumulación de espectáculos (Guy Debord), si esta transformación alcanza a áreas como la política (narrativización de la política, simulacro) o la educación (Generación post-alfa, socialización a través de la televisión y otros medios masivos de comunicación frente a instituciones clásicas como la escuela o la familia) entonces tendremos que profundizar en un analisis de sus mecanismos que vayan más allá de la teoría de comunicación clásica (de pares tipo: actor/espectador, copia/simulacro). Y decimos más allá de la teoría de la comunicación clásica porque ya leiamos algunos signos que la excededían y cuestinaban con creces.
Estos signos podían ir desde la participación creciente en medios comunicativos de masas por parte de gran parte de la sociedad (quizás unos de los análisis más interesantes de este tipo de mutaciones podamos encontrarlo en Convergence Culture o en las reflexiones de Wu-Ming -aunque es un topic cada vez más común a todos los estudios culturales de hoy en día-) hasta la cultura-pop (que valoriza el re-sampleo) o el copyleft. Por otro lado las instituciones basadas en este tipo de teoría de la comunicación (política representacional, enseñanza, etc.) están cada vez más en crisis lo que remarcaba el carácter de urgencia de la propuesta.
En mi caso, el estudio se centró más en un campo que podríamos denominar como epistemología de la imagen, donde trabajé -y trabajo- conceptos como el de simulacro. Basicamente el punto de partida era que la epistemología de la imagen -un modo de pensar la imagen y el valor de verdad de esta- que ha perdurado de la época griega hasta la nuestra era una de tipo platónica en donde existía un referente original de la imagen (llamado modelo) y dos tipos de imagenes, la copia (un tipo de “buena” imagen o con voluntad de serlo) y el simulacro (un tipo de imagen perversa que intenta corromper el orden dispuesto por el modelo). Conforme leía más autores contemporáneos como Jean Baudrillard varias conclusiones aparecían cada vez con más claridad: 1. Que autores como Baudrillard o Debord -que se presenta como antagonista- bebían directamente de este plano de representación platónico. 2. Que algo había cambiado. Que el reino del simulacro había llegado a la tierra. Lo cual parecía terrible para estos mismos autores.
Es apartir del reconocimiento de este último hecho que se empieza a conformar aquello que podemos llamar “acontecimiento-pop”. Una especie del mundo de la imagen al reves, donde es el simulacro justamente el que crea la realidad y ya no solo se limita a copiarla. Un punto en la historia donde aquel proyecto que Baudrillard definía como el culmen de la modenidad, “la puesta en imagenes del mundo”, alcanza su zenit con un efecto perverso. Frente a las interpretaciones catastrofistas (Debord et al) el problema era abordado por nuestra parte desde otro punto. Tirando esencialmente de filosofía deleuziana -en mi caso- lo que se venía a decir era “¡no veamos el acontecimiento-pop como la catástrofe sino como el defundamento alegre del plano de representación inaugurado por Platón!”. En Gilles Deleuze la cuestión del simulacro/copia se resumía básicamente en la expresión: “el simulacro crea, siempre lo hizo, la realidad, no existe ningún modelo original sino -en el caso platónico- un determinado regimen y disposición de la imagen basado en lo Mismo”. Hoy en día tenemos la capacidad, la potencia, de pensar un mundo más allá de este regimen -¡y la gente mala como George Bush ya lo está haciendo!- que se mira ahora más bien como con tonos despóticos.
Y es mucho lo que entra dentro de esta discursión. A nosotros -en común- nos interesa esencialmente aquello referido al campo de la política y la pedagogía que básicamente atañe a la relación saber/poder (Foucault). La Universidade Invisibel como institución “monstruosa” necesitaba -y necesita- pensar una nueva articulación entre productores (o activistas) culturales/de saber y movimiento -que viene siendo un area de discursión caliente desde hace unas décadas largas-, y una articulación que tenga en cuenta estás nuevas formas de representación. Quizá un texto de discursión básico, acá, sea Los intelectuales y el poder de Deleuze y Foucault.
Me interesa en este caso poner un caso práctico para arrojar luz sobre el tema, el de uno de los colectivos participes de la Universidade Invisibel, Ergosfera -en concreto situados en el área del urbanismo. Sus últimas labores vienen fundamentalmente reflejadas en dos actividades diferenciadas pero con una fuerte conexión. Por un lado una desmitificación de la figura del urbanista como genio ordenador del espacio a través del análisis de formas emergente -y no planificadas- de habitar el espacio que se dan diariamente y continuamente. Por el otro una increíble labor como activadores de los mecanismo de autogestión ciudadana y de dialogo social, una especie de diseñadores de espacio que favorezcan el desarrollo de la creatividad social.
En Stephen Duncombe encontrábamos unas lineas de análisis similares pero aplicadas más propiamente -si cabe- a las políticas antagonistas, esencialmente referidas a eventos tales como el Reclaim The Streets. Según Ducombe estos eventos seguían pautas similares a las del carnaval siendo increiblemente heterogeneos y con una gran capacidad para la expresión subjetiva y la comunicación común a través de un mensaje nacido en la emergencia. Lo que remarcaba Duncombe y es aplicable al caso de Ergosfera -también a muchas otras áreas- es que estos espacios igualmente contaban con una organización pero muy al contrario de manifestaciones clásicas u otros medios, este “organizador” tomaba más el cariz de atrezzista, donde no era tan importante trasladar un mensaje a través del evento como el crear o disponer un espacio donde un mensaje pudiera ser creado y producido en común. Esto es, climatización.
Y creo que es aquí donde gran parte de las investigaciones -en lo referente a la relación espectáculo/predagogía- llevadas por la Invisibel se solapan. Así, resumiendo según diversos ejes:
1. Cuestionamiento del duplo actor/espectador. A través de la crítica a un espectador que nunca es pasivo y a un mensaje que nunca se traslada de un punto a otro sino que se crea en el diálogo, el conflicto, la emergencia (mis investigaciones en este punto señalan hacia la seducción, pero este quizá sea otro asunto). Interesante el dialogo que hemos mantenido en este punto con Artaud y Brecht vía Jacques Ranciere.
2. Cuestionamiento de la crítica a la espectaculación de la política -y la perdida de referente “real”. Abogando por formas más democráticas de espectáculo y puesta en escena frente a movimientos que perviven en la duplicidad actor/espectador -y se debaten entre un alejamiento del espectador del espectáculo o una sumersión de este en él. Al igual que apostando por una política de la imaginación. Esto es, nada más y nada menos, una política que tenga en cuenta a los imaginarios y que no valore tanto los discursos de verdad como sus despliegues.
3. “Triunfo del simulacro” con repercusiones como una crítica a las formas culturales clásicas (volkistas, de élite, etc) y una apuesta por formas de cultura y disposición de símbolos copyleft. Al igual que una crítica fuerte a los modelos de imagen identitaria que refieren a un original/modelo/esencia.
Acabando. Me parece entonces interesante este descubrimiento del productor de saber/cultural como climatizador, ¿artista del setting? Por introducir la teoría acá -y quizá desvariando ya un poco más-, si entendemos la historia del ser humano y de las sociedad humanas como la historiia de la co-vivencia en esferas autosostenidas (Sloterdijk) y analizamos la creciente preocupación por la climatización en estos espacios de co-vivencia, se puede sacar la conclusión de que si el activista cultural/de saber tiene como principal objetivo la “animación” de este co-vivir es la climatización también hoy una de sus principales herramientas. Y existe una relación fuerte entre climatización y la actualización de una epistemología de la imagen de la que venimos hablando, pues la climatización pre-supone una imagen del mundo -nuestra esfera- que flota en el vacío sin ningún referente, sin ningún otro nexo de comunicación con una realidad más allá -esto es más “real”- además de que apuesta por formas de relación en común que superen divisiones “autoritarias” como las de intelectual/movimiento -o padre/hijo, maestro/alumno, por ponerlo en otro lenguaje- o poniéndolo en lenguaje climatológico: esferas ambientales, esferas interrelacionales. Love is in the air.
climatización – entorno – contexto. con-texto. contra o logocentrismo. Case un situacionismo. A recreación do espectáculo e do imaxinario. A intelixencia colectiva e o(s) espacio(s) de confluencia. A climatización está relacionada co simulacro: coa artificialidade, coa manipulación do medio, coa utilización do medio, antes incluso que do contido; coa tecnoloxía. A tecnoloxía como canle que afecta efectivamente ao contido. O contido precisamente: como con-tido; non como algo que Un (tiqqun) expresa senón como algo que non-se-pode-expresar. Que se mantén. Que non pode saír. Que se contén. Necesariamente. Na forma. No medio. no ambiente. O que unha situación ten xa por contido. Os espacios públicos.
olá amig@s,
ainda estou flipando e case que temblando (tremendo) co texto de Agamben (Qué es un dispositivo?). A forma de desenvolver a Foucault, de relacionalo con Hegel, con Heidegger, coa cuestión da técnica e da economía en conflicto coa teoloxía, a proposta dese campo de dis-posición dos mecanismos que finalmente nos é negado (esquizofrenicamente) polo capitalismo como nova relixión esquizo! Certamente hai moito de Capitalismo e Esquizofrenia neste texto, non sei se Agamben chega a esas conclusións directamente a través dos textos de Deleuze- Guattari ou son estes textos para el algo indirecto con respecto ao desenvolvemento das súas teses (pois moitas veces me parece esto último). En todo caso, o que máis me intranquiliza deste texto é que finalmente sostén a tese situacionista de Debord e Benjamin; o cal cuestiona a posición por exemplo que defende(s) Rosendo no teu texto de Pedagoxía Climática, e en xeral, arroxa unha cuestión dificilmente salvábel sobre o presente e o porvir en relación co Espectáculo, o Consumo e a Tecnoloxía.
Novembro 13, 2009 ás 6:22 am
Bravo!!! O certo, Ro, é que leiches o meu pensamento. Eu tiña pensado facer algo así -ainda que sen dúbida non sería capaz de escriblo tan ben. Penso que con este debate entramos xa -para seguir a empregar a terminoloxía empregada aquí)- nun momento recursivo dentro desta primeira fase do Laboratorio (Fase: Choiva-de-ideas). ¿Que significa “recursivo”? Avanzar colectivamente a través de etapas, momento de recapitulación, avaliación do proxecto e reconfiguración. Hai tres meses presentouse un texto para definir o proxecto. Agora hai que revisalo, e o debate que aquí comeza, tras esta intro de Ro, penso que é unha oportunidade ben boa. Da túa intro, Ro, copio o teu esquema (copyleft).
1)
Ao longo deste tempo, presentáronse un número de conceptos propios ou revisados. Penso que a cousa vai moi ben e que temos que seguir traballándolos.
Lembro algún destes conceptos: “acontecemento-pop” (Rosendo González), “alta definición” e “toma de terra” (Manuel Loureda), “cidades-simulación” (Ergosfera e Rosendo González), “cidades flotantes” (Sergio Cernades “Keko”), etc.
2)
Rosendo presentou varios puntos comúns da investigación. No que segue tento facer unha pequena cartografía de nós mesmos e onde estamos tentando ampliar o xa anotado por Ro:
a) Espectáculo, produción cultural e pedagoxía. O cuestionamento das dictonomía e das asociación espectador-pasivo, actor-activo, implica por suposto o cuestionamento da dicotomía productor cultural/consumidor cultural, e a necesidade de pensar a pedagoxía de novo. Rosendo fixo mención ás críticas que a tal respecto levan facéndose (nas últimas décadas) dende os Media Studies e os Cultural Studies. Esta foi unha idea que algúns suliñaron dende o principio. Por iso se propuxo o texto de Ranciere (ver aquí), que ainda non foi debatido dabondo.
b) A segunda cuestión suliñada por Ro pasa por tomar en serio o concepto de espectáculo e buscar formas de alter-espectáculo ou contra-espectáculo. Esta é outra idea que dende o comezo estivo alí e se debatiu a varias voces no seminario da Invisíbel (2009) no panel titulado “O conflicto semiótico: espectáculo, pop culture e activismo”. Para preparar este tema propuxemos o texto de Duncombe (ver aquí).
3)
Alén disto, tamén o punto do biopoder e a sociedade de control está verde. A pesar de todo o que traballamos estas cuestións o ano pasado (Seminario, Debates, publicacións) non falamos moito delo no blogue. Queda por facer un debate amplio das múltiples posturas que están hoxe na escea (Foucaut, Deleuze, Agamben, Esposito, Sloterdijk, Rose, Negri, Virno, Rheinberger, Haraway, Rabinow, etc.). Os autores son demasiados, e as veces, complicados: para avanzar rápido neste coñecemento o debate colectivo é o mello modo. Agora ben, tan importante o máis que isto é conseguir artellar as investigacións que a xente da Invisíbel –e amigos- están a realizar nesta temática co que aquí se plantea. Por exemplo, Agustina Iglesias, Eleder Piñeiro, J.A. Brandariz e David San-Martín están a traballar no encontro do biopoder e os corpos migrantes/reximes de fronteiras (Beatriz Blanco no tocante a postcolonialismo e Derrida; Alfredo Macías en temas de terceiro mundo e desenrolo, dende un híbrido de antropoloxía i economía). No momento presente, Que sentido tería falar críticamente de produción cultural sen ter en conta os migrantes? Por outra banda, compre ter unha forte analítica do poder para poder teorizar os procesos de resistencia creativa nas “políticas da imaxe” i entanto que “imaxes da política”.
4)
O cal me leva ao seguinte punto: movementos sociais. Tras este momento no que estamos, neste momento de recursividade, coido que teríamos que tentar pensar a nosa crítica sobre o plano afirmativo e propositivo do antagonismo político. Sobre esta cuestión, e o problema dos movementos e a universidade, estamos a traballar moitos, ademáis dos xa sinalados, por exemplo Xulio Ferreiro e Marta Vázquez, Antón Fernández de Rota, etc. Fíxose un par de actos contra Boloña (xornadas e rolda de prensa). Queda por terminar o texto sobre a neoliberalización da universidade, e por comezar a pensar en aplicar as ferramentas discursivas aos problemas (cotidiás ou xerais) dos movementos sociais.
5)
Para avanzar nas cuestións sinaladas compre darlle á lengua e o miolo. A miña proposta sería pasar a funcionar como o clásico “grupo de estudios revolucionario” ou o non menos clásico “curso de doutoramento académico”: ler certos textos chave (algún deles foron propostos xa no comment de Ro e o meu) e debatilos en grupo. Os Debates Experimentais do curso entrante, e mesmo o próximo Seminario da Invisíbel, poden servir como momentos de maduración, debate e posta en común dos elementos que vexamos que compren ser traballados (dos casi é tentado suliñar os que penso que son os máis importantes). Por outra banda, esta propia reflexión que estamos a ter pode servir de fase para facer un artigo colectivo, algo que sirve como recapitulación xeral do feito, resumen e presentación, con vistas a publicalo tamén nalgunha revista académica.
Apertas moi grandes, e moitas grazas Ro!
Pd. Sigo lendo a Sloterdijk -xunto con Nietzsche- e alén das miñas diferencias cada vez o vexo máis útil.